Złe stosunki między uprawnionym a spadkodawcą – podstawa do obniżenia zachowku?

Czy możliwe jest obniżenie wysokości zachowku ze względu na wyjątkowe okoliczności dotyczące stosunków między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą, jeśli uprawniony do zachowku nie został wydziedziczony, ani uznany za niegodnego dziedziczenia?

Zachowek

Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Zachowek przysługuje niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew woli spadkodawcy.

Pozbawienie prawa do zachowku – niegodność dziedziczenia i wydziedziczenie

Spadkobierca może być pozbawiony prawa do zachowku w sytuacjach w razie uznania go za niegodnego dziedziczenia albo wydziedziczenia.

Instytucję niegodności dziedziczenia reguluje art. 982 k.c. Zgodnie z § 1 tego przepisu:

Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Z kolei wydziedziczenie uregulowane zostało w art. 1008 k.c. Zgodnie z tym przepisem:

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Obniżenie zachowku

Wśród przepisów kodeksu cywilnego regulujących spadki brak jest przepisu, który pozwalałby obniżyć wysokość zachowku. Sąd Najwyższy wielokrotnie dopuszczał jednakże możliwość odniżenia zachowku na podstawie art. 5 k.c., zgodnie z którym:

Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

Sąd Najwyższy możliwość obniżenia wysokości zachowku na podstawie art. 5 k.c. dopuszczał z uwagi na szczególne okoliczności występujące w relacjach pomiędzy uprawnionym do zachowku a zobowiązanym do jego zapłaty, gdy z wyjątkowych przyczyn dotyczących okoliczności leżących po stronie tych osób, zasądzenie zachowku w pełnej wysokości byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Wśród orzeczeń, w których Sąd Najwyższy z uwagi na takie właśnie okoliczności dopuścił możliwość obniżenia zachowku wskazać można m.in.: uchwałę z dnia 19 maja 1981 r. (III CZP 18/81), wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r. (IV CKN 250/00) oraz wyrok z dnia 7 kwietnia 2004 r. (IV CK 215/03).

Powstało jednak pytanie, czy podstawą obniżenia zachowku mogą być wyjątkowe okoliczności dotyczące stosunków między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą, skoro po pierwsze – okoliczności nieprawidłowych, sprzecznych z zasadami współżycia społecznego stosunków między spadkodawcą a uprawnionym do zachowku uwzględnił już ustawodawca w instytucji niegodności dziedziczenia (art. 928 k.c.) oraz w instytucji wydziedziczenia (art. 1008 k.c.), a po drugie – zastosowanie art. 5 k.c. w takiej sytuacji prowadziłoby do trwałego pozbawienia uprawnionego w części lub w całości prawa do zachowku, co nie jest dopuszczalne, skoro przepis art. 5 k.c. służyć ma tylko ochronie przejściowej i nie może w sposób trwały ograniczać lub pozbawiać uprawnionego jego prawa podmiotowego.

Obniżenie zachowku z uwagi na wyjątkowe okoliczności dotyczące stosunków między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą

W wyroku z 16 czerwca 2016 r. (V CSK 625/15) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż:

nie jest wyłączone obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawie art. 5 k.c. z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku w stosunku do spadkodawcy

Powyższe stanowisko Sąd Najwyższy uzasadnił tym, iż przepis art. 5 k.c., zamieszczony w części ogólnej kodeksu cywilnego ma zastosowanie do wszystkich stosunków prawnych uregulowanych w części szczególnej kodeksu, o ile nie istnieje przepis szczególny wyłączający możliwość zastosowania art. 5 k.c. Zdaniem Sądu Najwyższego nie można uznać, że fakt, iż ustawodawca w art. 928 i art. 1008 k.c. określił przesłanki niegodności dziedziczenia oraz przesłanki wydziedziczenia, wyłącza dopuszczalność obniżenia zachowku z powodu niewłaściwego, sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku wobec spadkodawcy.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, iż konieczność zastosowania art. 5 k.c. może zachodzić w sytuacji:

gdy z istotnych, uzasadnionych przyczyn, leżących po stronie spadkodawcy, nie mógł on lub nie zdążył wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, mimo że zachodziły do tego podstawy określone w art. 1008 k.c., jak również wtedy, gdy występują określone w art. 928 § 1 k.c. podstawy niegodności dziedziczenia, jednak z uzasadnionych, szczególnych przyczyn, nikt nie wystąpił z takim żądaniem w przewidzianym prawem terminie.

W takich sytuacjach, zdaniem Sądu Najwyższego, jedynie zastosowanie art. 5 k.c. pozwala na uczynienie zadość społecznemu odczuciu sprawiedliwości, sprzeciwiającemu się przyznaniu pełnej należności z tytułu zachowku, a wyjątkowo zachowku w ogóle, osobie, co do której istnieją podstawy do uznania jej za niegodną dziedziczenia lub istniały podstawy do jej wydziedziczenia.Para

0 odpowiedzi

Dodaj komentarz

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *